آيين چوگان‌بازى و آيين تيراندازى و آيين جنگ و مانند اينها ؛ كلمهء آيين هم در بعضى موارد در عربى به ادب و آداب ترجمه شده . ابن نديم دو كتاب از اين نوع آثار ايرانى را كه به همين‌گونه ترجمه شده در الفهرست ذكر كرده يكى با عنوان « كتاب تعبئه الحروب و آداب الاسارة كيف كانت ملوك الفرس تولى الاربعه الثغور من الشرق و الغرب و الجنوب و الشمال » ، و ديگرى به نام « كتاب ادب الحروب و فتح الحصون و المدائن و تربيض الكمين و توجيه الجواسيس و الطلائع و السرايا و وضع المسالح » « 1 » كه در هر دو مورد دو كلمه آداب و ادب ترجمه آيين فارسى است ، و غير از اين دو مورد در موارد ديگرى هم كلمهء آداب در عربى به‌جاى كلمهء آيين فارسى ذكر شده مثل « آداب الدرس » يا « آداب القاضى » يا « آداب المتعلم » و ساير مواردى كه مراد از آداب در آنجاها روش و طريقه و رسم و قانون است ، يعنى همان معانى كه معمولا در فارسى از كلمهء آيين قصد مىشده است . « 2 » از آنجا كه ادب و آداب ، چه مراد از آن آثار اخلاقى و تربيتى باشد و چه معنى آيين و رسوم و قواعد از آن قصد شود ، با تعليم و آموزش قرين بوده زيرا همه آن‌گونه كتب و نوشته‌ها به همين قصد فراهم مىشده ، لذا از نخستين دوره‌اى كه ادب در زبان عربى به‌كار رفت معنى تعليم و آموزش نيز از آن فهميده مىشد ، و به همين سبب از ادب صيغه‌هايى هم مانند « تأديب » و « مؤدب » به معنى « ادب‌آموزى » و « ادب‌آموز » اشتقاق يافته است . بعضى از محققان معاصر « 3 » ادب را در اين دوره يعنى نخستين دوره شيوع آن در عربى عبارت از تعليم موادى دانسته‌اند كه عموما با تاريخ و ادب عرب سر و كار داشته ، يعنى تعليم از طريق روايت به انواع مختلف آن : روايت شعر و اخبار و احاديث گذشتگان و آنچه مربوط به عصر جاهلى يا سرگذشت پهلوانان قديم و جديد عرب بوده . در اينجا لازم است به اين نكته توجه شود كه شعر و روايات

--> ( 1 ) . الفهرست ، ص 314 . ( 2 ) . براى تفصيل بيشتر دربارهء آيين و آيين‌نامه‌هاى ساسانى رجوع كنيد به كتاب نگارنده « الترجمة و النقل عن الفارسيه فى القرون الاسلامية الاولى - الجزء الاول ، كتاب التاج و الايين » . بيروت 1964 ، ص 272 - 230 . ( 3 ) . دكتر طه حسين « فى الادب الجاهلى » .